Agrarische en havenondernemers zij aan zij van het stikstofslot

De Rotterdamse haven en de Zuid-Hollandse boer zitten in hetzelfde schuitje. Allebei liggen ze vast aan het stikstofslot. Allebei willen ze eruit. En allebei kijken ze naar Den Haag én naar elkaar. Dat is de kern van de gesprekken die Rijk, provincie Zuid-Holland, gemeente Rotterdam en het bedrijfsleven het afgelopen jaar voerden. Niet om de ene sector tegen de andere uit te spelen, maar om een gebiedsgerichte uitweg te zoeken. Die samenwerking is geen slogan. Het is een economische noodzaak.

Tekst: Robert Tieman

Nederland is agrohandelsland én heeft de grootste haven van het westelijk halfrond. In 2025 exporteerde Nederland naar schatting 137,5 miljard euro aan landbouwgoederen. De import steeg tot 95,1 miljard euro. Het handelsoverschot bleef 42,4 miljard euro. Aan die agrarische export verdient onze economie ruim 49 miljard euro. Het bredere agrocomplex leverde in 2023 landelijk zo’n 77 miljard euro toegevoegde waarde en 621.000 arbeidsjaren. Die cijfers hangen vast aan Rotterdam. De haven is een allround agribulkhaven voor maïs, granen, soja en oliehoudende zaden. Loopt die keten vast, dan raakt dat export, veevoer en sierteelt tegelijk. De haven zelf is een nationale motor met 428 miljoen ton overslag in 2025, zo’n 195.000 banen en tientallen miljarden euro’s toegevoegde waarde. Toch ligt de vergunningverlening nagenoeg stil.

Waterstof, elektrificatie en fabrieken van de toekomst komen nauwelijks van de grond. In mijn tijd bij Deltalinqs heb ik met het Havenbedrijf Rotterdam de mogelijkheid van een koepelvergunning voor stikstof voor de haven verkend, naar analogie van de milieuvergunning van Chemelot in Limburg. Destijds hadden we al een voorgevoel van wat eraan zat te komen. In mijn daaropvolgende tijd bij chemieconcern LyondellBasell, verantwoordelijk voor duurzaamheid, kon voor het ‘circular steam project’ in 2018 nog een Natuurbeschermingswetvergunning worden verkregen. Daarmee realiseerden we energiebesparing, CO2-reductie en een investering van 150 miljoen euro. Hoewel we toen ook al de 0.005 mol/ha/jr als ondergrens hadden, was dat een andere tijd. Gerechtelijke uitspraken, zoals de Raad van State-uitspraak over de PAS in 2019, het sneuvelen van de bouw- en sloopvrijstelling in 2022 en aanscherpingen van wet- en regelgeving raken haven en industrie ongenadig hard. En de boer kan ook geen kant meer op. Het is niet zo dat de haven alleen kan groeien als de boer krimpt. Laat ik onderbouwen waarom dat beeld scheef is.

De haven veroorzaakt ongeveer 4 procent van de stikstofdepositie, inclusief industrie, transport en zeevaart. De NOx-uitstoot van de industrie daalde in vijftien jaar met 60 procent. Het slot zit hem in intern salderen en het additionaliteitsvereiste, niet in een nulsomspel tussen boer en kade.

Toen het door de provincie geïnitieerde project SANE (Samenhangende Aanpak Natuurherstel en Economie) naar buiten kwam, ontstond onrust: het plan zou de haven van het slot halen ten koste van de landbouw. Ammoniak komt vooral van de landbouw, NOx van industrie, verkeer en scheepvaart. Wie die bronnen op één hoop gooit, laat grote spelers ruimte kopen van agrarische ondernemers.

Voor natuurherstel in enkele duingebieden binnen 25 kilometer van de haven mocht ik als minister van Infrastructuur en Waterstaat 50 miljoen euro Rijksgeld reserveren. Mijn voorganger Mariëtte van Leeuwen, mijn huidige collega-gedeputeerde Arne Weverling, Deltalinqs, het havenbedrijf en de gemeente Rotterdam stelden terecht dat de opgave overzichtelijk is als die gebiedsgericht wordt aangepakt. De provincie kan hooguit 10 procent van de opgave zelf oplossen; 90 procent moet van het Rijk komen. Deze middelen zijn inmiddels in de Miljoenennota bekrachtigd. Juridische houdbaarheid blijft desondanks spannend. Toch is de toon veranderd. Niet boer contra haven, maar twee sectoren die hetzelfde slot moeten openen. “We hebben elkaar keihard nodig.”

Robert Tieman is gedeputeerde bij de provincie Zuid-Holland